‘Mensen vertellen over gezond gedrag is niet voldoende’

Sardinië, Californië, Japan en… Assen? De laatste jaren is het begrip ‘Blue Zones’ populair in de wetenschap. Je vindt de bekende Blue Zones vaak in verre landen, maar stel je voor dat we kunnen zorgen dat in Nederland ook meer mensen gezond 100 jaar worden… Wat zou daarvoor nodig zijn?

Daan Bultje
Daan Bultje (fotograaf: Siese Veenstra)

Blue zones zijn gebieden waar relatief veel mensen 100 jaar of ouder worden, en op die hoge leeftijd ook nog eens erg gezond zijn. Er zijn er vijf in de wereld: Sardinië (Italië), Okinawa (Japan), Loma Linda (Californië), Noicoya (Costa Rica) en Ikaria (Griekenland). De bewoners van deze gebieden hebben veel overeenkomsten: ze bewegen veel, hebben een duidelijk doel in hun leven en weinig stress. Ze eten niet te veel, en wat ze wel eten is vooral plantaardig: veel groente en bonen, weinig vlees. Ze drinken regelmatig een goed glas wijn, terwijl ze samenkomen met familie, vrienden en geliefden.

Ruimte voor verbetering

Dit alles zorgt ervoor dat deze mensen langer gezond blijven, en dus langer leven. Als je deze leefstijl vergelijkt met die van ons in Nederland, zie je misschien al wat verschillen. Denk aan de stressvolle banen die mensen hier vaak hebben, met weinig tijd voor ontspanning. We zien steeds meer overgewicht en diabetes. Er is dus ruimte voor verbetering. Maar hoe pak je dat aan?

‘Healthy ageing’ in Nederland

Daan Bultje is directeur van het Healthy Ageing Network Northern Netherlands (HANNN). Dit platform van kennisinstellingen, bedrijven en overheden zet zich in voor meer gezonde jaren voor mensen, door allerlei activiteiten te organiseren die gezondheid stimuleren. Denk aan projecten om mensen meer te laten bewegen, gezonder te laten eten, of een beter sociaal vangnet te creëren.

Mensen kiezen niet bewust voor ongezond, maar moeten wel getriggerd worden om het gezonde product te kopen

We denken bij gezondheid van oudsher vaak aan ‘niet ziek zijn’. ‘En dus werd er vooral naar de gezondheidszorg gekeken’, legt Bultje uit. ‘Wij willen bereiken dat daarbuiten zo veel mogelijk mensen zich verantwoordelijk voelen voor gezondheid.’ Maar het is niet voldoende om alleen aan mensen te vertellen wat gezond is en wat niet. ‘We zoeken het dus veel meer in het beïnvloeden van de directe omgeving, zodat het voor mensen makkelijker wordt om gezond gedrag te vertonen.’

Gezonde hamburger op TT-Assen

Een voorbeeld van een project is de bouw van een ‘optimaal huis’, waar ouderen zo lang mogelijk zelfstandig kunnen blijven wonen. Bultje: ‘Ook hebben we hebben onderzoek laten doen naar het fenomeen dorpsondersteuners. Dit zijn mensen die namens het dorp zorgen voor laagdrempelige contacten tussen bewoners die elkaar kunnen helpen, en tussen bewoners en zorgverleners.’

Naast wonen is natuurlijk ook voeding belangrijk om langer gezond te blijven. ‘We hebben een gezonde hamburger ontwikkeld, samen met voedingsbedrijven’, vertelt Bultje. ‘Die hebben we op het TT-festival in Assen gepresenteerd. Het was een hamburger met meer eiwitten en vezels, en minder koolhydraten en vet.’ Maar hoe krijg je nu een grote groep stoere motorrijders zover om voor een gezonde burger te kiezen? ‘We hebben hem verkocht als ‘TT-burger’, en we hebben een motoroliesaus laten ontwikkelen die mensen zelf konden tappen. Je moet het op een leuke manier brengen. Mensen kiezen niet bewust voor ongezond, maar moeten wel getriggerd worden om het gezonde product te kopen.’

Op het gebied van gezondheidszorg loopt het systeem nu tegen zijn grenzen aan

Veel fietsen, minder vlees

‘In Nederland gaan we er vanuit dat de overheid veel organiseert, maar op het gebied van gezondheidszorg loopt het systeem loopt nu tegen zijn grenzen aan. Er wordt dus meer van mensen gevraagd, en dat is een uitdaging,’ legt Bultje uit. Een ander probleem is dat Nederland behoorlijk verstedelijkt is. Omdat buiten in de natuur zijn goed is voor de gezondheid, moet het makkelijker worden om even te ontspannen in het groen.

Gelukkig zijn er ook punten waarop Nederlanders het al heel goed doen. Bultje licht toe: ‘Gezond bewegen is een onderdeel van onze dagelijkse routine, met fietsen als mooi voorbeeld. Je doet het om van A naar B te komen, maar het draagt tegelijkertijd sterk bij aan een gezonde leefstijl.’ Een ander voorbeeld: ‘Op het platteland hebben we nog echt een cultuur waarin mensen naar elkaar omkijken, er heerst gemeenschapsgevoel. En op het gebied van gezond eten zie je een verschuiving de goede kant op: de vleesconsumptie neemt af.’

Wijkaanpak

Bij het uitvoeren van een nieuw project wil je natuurlijk ook weten of het effect heeft: ‘Voor ons is een succesfactor als we zien dat het mensen weinig moeite kost om dingen net even anders te doen,’ zegt Bultje. ‘Het is dan makkelijker vol te houden, en dat is een teken dat het goed is.’ En waar leg je de focus op in een project? ‘We zijn steeds meer bezig met een soort geografische aanpak, waarbij we meerdere factoren tegelijk aanpakken. Neem een wijkaanpak rondom gezonde voeding, waarin we ook groen in de buurt en mobiliteit meenemen. Als het lukt om de gezondheidsprofessionals in de wijk én de bewoners enthousiast te krijgen, dan weten we dat het een goed en duurzaam project is.’

Wetenschap en praktijk

HANNN maakt in de projecten veel gebruik van wetenschappelijk onderzoek, maar de relatie werkt ook de andere kant op. ‘Het Universitair Medisch Centrum Groningen, de Rijksuniversiteit Groningen en de Hanzehogeschool Groningen hadden al veel kennis over veroudering, en zij hebben ons opgericht om dat via projecten naar de maatschappij brengen. Maar als wij met mensen praten over hun leefstijl, beginnen ze ook altijd over andere aspecten van gezondheid, zoals eenzaamheid. Dat levert veel nieuwe inzichten op waar de wetenschap weer mee aan de slag kan.’

Zelf gezonder oud worden?

Wil je zelf ook zorgen dat je gezonder oud wordt, dan heeft Bultje een tip: ‘Ik adviseer altijd dat mensen beginnen met nadenken over hun eigen oude dag op het moment dat ze zich gaan ergeren aan oudere familieleden. Juist dan is het goed om na te gaan over hoe goed je het zelf geregeld hebt. Hoe woon je bijvoorbeeld, en heb je je sociale netwerk op orde? Het is goed om daar alvast over na te denken vóórdat er problemen ontstaan, dus dat kan beter bij de fase daarvoor.’