‘Tijd nemen voor herstel is niet iets om je schuldig over te voelen’

We leggen de lat voor elkaar steeds hoger en kampen daardoor met stress, zegt hoogleraar Sabine Geurts. Ze onderzoekt hoe we in onze vrije tijd zo goed mogelijk kunnen herstellen van ons drukke bestaan.

‘Stress is een onderwerp dat me aan het hart gaat. We hebben er allemaal mee te maken, maar je ziet om je heen veel mensen die eraan onderdoor gaan, ook jonge mensen. Studenten gaan gebukt onder hoge prestatiedruk en ervaren daardoor veel studiestress’, zegt Sabine Geurts. Ze doet als hoogleraar Arbeids- en Organisatiepsychologie onderzoek naar werkstress.

‘We hebben steeds meer het gevoel dat we het schaap met de vijf poten moeten zijn, de alleskunner. Dat vind ik zorgelijk, want daar wordt uiteindelijk niemand gelukkig van. Je kunt nu eenmaal niet op alle fronten excelleren,’ vervolgt Geurts. ‘Je zal keuzes moeten maken en soms ook dingen moeten laten schieten. Die angst om kansen te laten liggen zien we veel bij jonge mensen. Maar een leven duurt lang, er komen weer nieuwe kansen, niet alles hoeft nu.’

Onderzoek naar herstel

Een belangrijke factor in de preventie van burn-out is voldoende herstel na werktijd. Daar doet Geurts dan ook met name onderzoek naar: ‘We hebben een mooi onderzoek gedaan naar het effect van vakantie op herstel van werkstress. Daarin hebben we gevonden dat mensen tijdens een vakantie inderdaad minder moe en gespannen zijn, een betere stemming hebben en zich energieker, tevredener en gezonder voelen dan voor de vakantie.’ En maakt het dan nog uit wat je doet tijdens je vakantie, of überhaupt in je vrije tijd? Geurts: ‘Het gaat vooral om de ervaringen, minder om de activiteiten zelf. Zolang je er plezier aan beleeft, ontspanning voelt en zelf kunt bepalen wat je doet, draagt het bij aan het herstel.’

Bij mensen die een negatief filmfragment te zien kregen duurde het langer voordat hun lichaam hersteld was van de stressvolle taak

Ook na een werkdag is het belangrijk om voldoende te herstellen. ‘Er zijn allerlei factoren die goed herstel in de weg kunnen staan, zoals piekeren over stressvolle situaties die hebben plaatsgevonden of mogelijk gaan plaatsvinden, te lang doorwerken en negatieve emoties tijdens de vrije tijd. We hebben proefpersonen in het laboratorium een stressvolle taak laten doen, en lieten ze daarna kijken naar een positief, negatief of neutraal filmfragment. Bij de mensen die een negatief filmfragment te zien kregen, zorgden negatieve emoties ervoor dat het langer duurde voordat hun lichaam hersteld was van de stressvolle taak. We onderzoeken op dit moment ook in hoeverre het luisteren naar muziek invloed heeft op het herstel van stress’, zegt Geurts. ‘Muziek heeft vooral effect op je emoties, maar bevordert bepaalde muziek ook je lichamelijke herstel, en hoe dan?’

‘Lopend’ onderzoek

Sabine Geurts
Sabine Geurts

Beweging is een andere belangrijke factor bij het herstel van stress: ‘Mensen die na een lange werkdag heel moe en gestrest thuiskomen, hebben baat bij fysieke activiteit. Maar juist bij die mensen komt het er vaak niet van. We onderzoeken nu hoe we deze mensen kunnen motiveren om tóch te bewegen, in welke vorm dan ook,’ zegt Geurts. ‘In één van onze onderzoeksprojecten kijken we naar zitgedrag op het werk. We volgen een week lang het zit-, sta- en loopgedrag van mensen in een kantoorfunctie en kijken naar de relatie met de inrichting van het kantoor.’

‘We hopen op basis van dit onderzoek bijvoorbeeld aanbevelingen te kunnen doen voor het aanpassen van de kantooromgeving, zodat mensen vaker in beweging moeten komen. Dat kan soms alleen al opstaan zijn, of een paar meter lopen. Denk aan zit/stabureau’s, staand vergaderen of de prullenbak wat verder weg zetten. En je kunt er ook eens aan denken een een-op-eengesprek met een collega lopend buiten doen: beweging, ontspanning, buitenlucht, daglicht, het heeft allerlei voordelen.’

Als je durft te vertrouwen op wat je in huis hebt, kun je nieuwe of uitdagende situaties ontspannener tegemoet treden

Ook stress-experts hebben last van stress

Mensen verschillen in hoe goed ze presteren onder druk, sommigen vinden een beetje spanning wel prettig. ‘Het angstcentrum in ons brein, de amygdala, speelt op als we veranderingen, nieuwe dingen of dreigingen ervaren. Sommige mensen lukt het beter dan anderen om deze angstgevoelens te beheersen of uit te schakelen en gefocust, met aandacht voor de taak, te presteren,’ legt Geurts uit.

Ondanks dat Geurts zelf zo veel weet over stress, betekent dat niet dat zij er immuun voor is. ‘Ik heb een behoorlijk sterke controlebehoefte en wil graag weten wat ik kan verwachten en wat er van mij verwacht wordt. Af en toe moet ik mezelf streng toespreken, en moet ik erop vertrouwen dat ik de kennis en competenties heb om ook in nieuwe of onverwachte situaties goed te presteren. Als je durft te vertrouwen op wat je in huis hebt, kun je nieuwe of uitdagende situaties ontspannener tegemoet treden.’

Hoop voor de toekomst

‘Ik hoop dat we met ons onderzoek kunnen bijdragen aan het besef dat tijd nemen voor herstel, ontspannen en genieten geen dingen zijn om je schuldig over te voelen. Het zijn juist zaken die essentieel zijn voor een gezond leven en duurzame inzetbaarheid,’ zegt Geurts. ‘En we zouden dingen wat meer moeten relativeren. We kunnen nu eenmaal niet allemaal tot de beste tien procent behoren. Als we wat meer ontspanning in ons leven brengen, wordt onze prestatie niet slechter, eerder beter, en lijden we er vooral minder onder. Hopelijk worden we zo met z’n allen een beetje gelukkiger.’

Sabine Geurts is hoogleraar Arbeids- en Organisatiepsychologie in het Behavioural Science Institute van de Radboud Universiteit en doet onderzoek naar werk, stress en herstel.